Hamlet, Kuiperskaaien, Lisaboa Houbrechts, Bourla, Antwerpen, 23/09/18

Lisaboa Houbrechts en Kuiperskaai gaan met lef en bravoure Hamlet te lijf en tonen dat ze een kunstenaarscollectief zijn om rekening mee te houden.
Though this be madness, yet there is method in’t.

De klassieke Hamlet interpretatie wordt gedragen door de noodzaak om de moord op de vader te wreken en de eigen integriteit te bewaren, of de onmogelijkheid daarvan. Want door een moord te plegen, uit “rechtvaardige” wraak, wordt je immers ook een moordenaar. Een paradox die zich ook uit in de persoonlijkheid van Hamlet: de melancholische, filosofische, gevoelige prins aan de ene kant, de haatdragende, wantrouwige, agressief impulsieve mannelijke chauvinist aan de andere kant.
Lisaboa Houbrechts kiest echter voor een totaal andere benadering. De innerlijke worsteling van Hamlet blijft, maar voor haar is het niet de moord op zijn vader of de wraak op Claudius die hem drijft, maar zijn woede ten aanzien van Gertrude. Haar overhaaste huwelijk en de afwijzing die hij zelf daardoor ervaart (die heel duidelijk tot uiting komt in de incestueuze verkrachtingsscene) zijn de primaire krachten die hem drijven, uiteindelijk tot waanzin.
Dat hij uiteindelijk geen onderscheid meer maakt tussen Gertrude en Ophelia is een essentieel gegeven voor de neerwaartse spiraal waarin hij zich bevindt. Dat Lisaboa Houbrechts de vrouwen van rol laat wisselen en ze in en rond elkaar laten cirkelen zijn krachtige en sprekende statements. Immers, alle vrouwen zijn schuldig voor Hamlet.
Het perspectief van de vrouw wordt hier centraal gesteld, en dat is behoorlijk stoutmoedig. Want laten we wel wezen, daar waar Shakespeare in andere stukken sterke vrouwelijke figuren opvoert is dat hier zeker niet het geval. In de oorspronkelijke tekst komt Ophelia hoogstens als sympathiek tevoorschijn, maar vooral zwak en manipuleerbaar. En Gertrude nogal kleurloos en passief. De uitspraak “Frailty, Thy Name is Woman” komt niet voor niets uit dit stuk.
Dit nieuwe perspectief is de kracht van deze enscenering. Hoe dit, met de ideeën van Artauds Theater van de wreedheid in het achterhoofd, op de planken gebracht wordt is een andere zaak.

There are more things in heaven and earth

Performance, vormgeving, choreografie, literatuur en beeldende kunst, op dit kruispunt opereert dit kunstenaarscollectief. Zo werkt Lisaboa Houbrechts nauw samen met schilder en scenograaf Oscar van der Put om een ogenschijnlijk heel simpel podium te creëren: plastic tapijten die uit- of opgerold kunnen worden. In de beginscene is alles zwart (de rouw na de dood van de koning), dan wordt alles strak wit. Het leven gaat door, ogenschijnlijk, maar tegelijkertijd lijkt het decor een mogelijke afspiegeling van wat komen gaat. Het strakke wit lijkt immers verdacht veel op de zuivere muren van een psychiatrische instelling. Maar in de daaropvolgende aktes blijkt het allemaal maar schijn. De randen beginnen te rafelen, en uiteindelijk zal de vloer barsten als een eierschaal, de werkelijkheid ligt aan stukken. Een zeer knappe vondst is ook de vloer aan een haak omhoog te tillen om zo een spookfiguur te verbeelden, de verschijning van de dode koning. Heel simpel allemaal, en heel effectief.
De kostuums, ontworpen door Sietske van Aerde, ademen de Elizabethaanse mode uit, maar stralen tegelijkertijd iets heel eigentijds uit. Haar jurken verlenen één van de krachtigste scenes (van Hamlet met Gertrude, waarover zo dadelijk meer) ook een buitengewone schoonheid.
De choreografie, niet alleen de dansbewegingen maar het bewegen tout court, maakt integraal deel uit van de personages en het verhaal. Dat we in de openingsscène Gertrude zien dansen is geen toeval, maar een duidelijk mission statement. Dat het dansen soms krampachtig is, dan zwalpend, maar bovenal zéér aanwezig, ook niet. En dat Ophelia in relevé over het podium beweegt terwijl de tred van Hamlet alsmaar trager en zwaarder wordt evenmin.
Wat ik het mooiste aan de voorstelling vind is eigenlijk heel tegenstrijdig. Een stuk van Shakespeare is, laten we wel wezen, essentieel taal. Of het nu over ritme gaat, inhoud, taalspelletjes, verhullen of verhalen, het draait om woorden (Wat lees je, Hamlet? W. O. O. R. D. E. N.). Maar in navolging van een zeer uitgesproken invloed van Lisaboa Houbrechts, Antonin Artaud (die van het rituele Balinese theater het belang van beweging en muziek over zinnen en woorden overnam) vond ik hier de woordloze scènes de krachtigste. En eigenlijk vertellen die scènes, aaneengeregen, het hele verhaal en opzet van Houbrechts. De openingsdans van Gertrude bijvoorbeeld, of het bezoek van Hamlet aan Ophelia waar hij zich, meelwit, wanhopig aan Ophelia vastklampt. Hoe zijn ogen het zonder geluid uitschreeuwen om haar daarna van zich af te duwen. Of die prachtige scène waar Hamlet vooraan het toneel dat 21st eeuwse Elizabethaans kleed aantrekt terwijl zijn moeder dat op de achtergrond, in hetzelfde tempo, met dezelfde handelingen, ook doet. En zo hun verhouding toont, hun lichamelijke versmelting (incest, baarmoederverlangen, beide, kies maar). Ophelia en Gertrude die in armbewegingen en dans één worden. De verkrachtingsscène. De sterfscène van Ophelia. De gipsen hoofden die tegen de vloer kapotgesmeten worden waardoor de personages één voor één sterven en zo een troosteloos einddecor vormen.


There is nothing either good or bad, but thinking makes it so.

Al deze sterke punten kunnen evenwel niet verhullen dat de voorstelling ook zijn zwaktes heeft. De uitwerking van de vernietigende innerlijke reis van Hamlet, met de wreedheid als oplossing (Artaud weer), zorgt soms voor een lange zit.
Houbrechts gebruikt namelijk wat zij noemt “de elasticiteit van tijd”, d.w.z “tijd kan worden gecomprimeerd of versneld naargelang de emoties van het personage”. In het geval van Hamlet zelf betekent dit niet alleen bijwijlen trage bewegingen, maar ook een zeer trage manier van spreken. En dit leidt eerder naar het afhaken van de toeschouwer dan naar het betrekken. Je krijgt zo hetzelfde effect als wanneer een niet zo getalenteerde acteur in een klassieke uitvoering lappen tekst afratelt, wat toch jammer is voor zo’n acteur als Victor Lauwers.
Ook de portretering van Hamlet zelf houdt gevaren in. Het personage Hamlet staat of valt uiteindelijk met de ambiguïteit waarmee hij neergezet kan worden. In deze uitvoering wordt Hamlet alsmaar dierlijker, hij staat en beweegt haast als een aap, schreeuwt en brult. Het lijkt erop, maar ik kan me vergissen, dat Hamlet hier als ultiem oer-mannetje wordt getoond. Zoals Ophelia en Gertrude in de ogen van Hamlet álle vrouwen zijn, en zo ook symbool staan voor alle vrouwen die in de schaduw geduwd zijn in de loop van de geschiedenis, zo wordt Hamlet hier het symbool voor de man. Een behoorlijke bruut. Houbrechts verwijst hierbij zelf naar de oorspronkelijke Hamlet uit de IJslandse Edda uit de 12de eeuw, waarop Shakespeares zich baseerde, met een barbaarse, ruwe en meedogenloze Hamlet. Alleen, in de Edda is iedereen ruw en barbaars, net zo belangrijk is de etymologische oorsprong van Hamlet, namelijk: dwaas. Of als je het woord aml-ooi analyseert: knettergek. Maar er zijn meer gevolgen. Als het ambiguë karakter van Hamlet vervalt is er een probleem, want zonder dat aura van enigmatische, gevoelige, intelligente jongeling wordt de hele Hamlet figuur maar een zich in zelfmedelijden wentelende, vervelende klier. Het kan je niets schelen wat hem overkomt, en je begrijpt niet waarom de vrouwen rondom hem dat pikken. En daarbij haal je zo dat sterker maken van de vrouwelijke personages zelf onderuit, wat toch niet de bedoeling kan zijn. Laat Hamlet dan gewoon helemaal vallen, en maak een stuk over Ophelia en Gertrude, met dat vervelend jongetje als bijfiguur die af en toe op het podium komt.
De keuze voor energiek theater, vertaalt in spugen, schreeuwen, neemt zo soms ook, door de veelvoud waarmee het gebeurt, net onnodig veel energie weg uit de voorstelling. Je krijgt soms het gevoel van een blood and gore horror film, er spat zoveel bloed en ingewanden in het rond dat het niet meer als schrikwekkend ervaren wordt. Iets minder, en de wreedheid zou veel beter naar voren komen.

Moet ik nu doen, of moet ik nu niets doen? Dat is de vraag.

Doen! Ga namelijk zeker kijken! Grace Ellen Barkey en Romy Louis Lauwers zijn fenomenaal, de enscenering is top en Hamlet en al zijn mogelijke implicaties spoken nu al dagen door mijn hoofd. Geen sinecure overigens, zo’n dysfunctionele familie die regelrecht uit het DSM handboek gekropen lijkt in je hoofd te hebben. Lisaboa Houbrechts en Kuiperskaai, ik kan nu al niet meer wachten op de volgende voorstelling van dit zeer getalenteerde collectief.

Advertenties

Auteur: theaterfeniks

Hallo, ik ben William, culturele omnivoor met een passie voor theater. Waarom feniks? Omdat theater elke avond geboren wordt op de planken, om te bloeien en te ontbranden, om tot as te vergaan bij het vallen van het doek, en om de avond nadien, wanneer de lichten weer aangaan, te herrijzen. In een eeuwige cirkel van scheppen en beleven. En de bezoeker leeft mee, beleeft mee, sterft mee en herrijst mee. En als het goed is dan wordt het herrijzen ook een stuk heruitvinden van jezelf, zoveel rijker door de ervaring. Welkom bij de feniks.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s